Kierkegaard: Søren Kierkegaard – filozof, który pytał o sens życia

10

Søren Aabye Kierkegaard, duński filozof, teolog i pisarz, urodził się 5 maja 1813 roku w Kopenhadze i zmarł w tym samym mieście 11 listopada 1855 roku, w wieku 42 lat. Jest powszechnie uznawany za jednego z pierwszych filozofów egzystencjalistycznych. Jego twórczość, charakteryzująca się głęboką analizą ludzkiej egzystencji, wiary i indywidualnego doświadczenia, wywarła znaczący wpływ na myśl zachodnią, literaturę i teologię. W swoim życiu prywatnym kluczową postacią była Regine Olsen, z którą był zaręczony, co odcisnęło piętno na jego późniejszych pracach. Mimo swojego krótkiego życia, pozostawił po sobie bogaty dorobek, który wciąż inspiruje i prowokuje do refleksji.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na 11 listopada 1855 roku miał 42 lata.
• Żona/Mąż: Zaręczony z Regine Olsen (zaręczyny zerwane w 1841 roku).
• Dzieci: Brak informacji o dzieciach.
• Zawód: Filozof, teolog, pisarz, poeta, krytyk społeczny.
• Główne osiągnięcie: Uznawany za prekursora filozofii egzystencjalnej i jednego z najważniejszych myślicieli chrześcijańskich.

Søren Kierkegaard: Prekursor Filozofii Egzystencjalnej

Søren Aabye Kierkegaard, urodzony 5 maja 1813 roku w Kopenhadze, w momencie swojego narodzenia był częścią królestwa Danii i Norwegii. Jako najmłodsze z siedmiorga dzieci, przyszedł na świat w zamożnej duńskiej rodzinie. Mimo tego dostatku, jego najbliżsi doświadczyli wielu tragedii. Zmarł w wieku zaledwie 42 lat, 11 listopada 1855 roku, w Kopenhadze. Jego dorobek intelektualny, pomimo stosunkowo krótkiego życia, jest niezwykle obszerny i ugruntował jego pozycję jako pierwszego filozofa egzystencjalistycznego. Poza filozofią i teologią, Kierkegaard angażował się również jako poeta, krytyk społeczny i autor religijny, pozostawiając niezatarty ślad w historii myśli zachodniej.

Życie Prywatne i Rodzinne Sørena Kierkegaarda

Rodzina Sørena Kierkegaarda była naznaczona głębokimi tragediami. Jego ojciec, Michael Pedersen Kierkegaard (1756–1838), był zamożnym kupcem wełnianym, człowiekiem o surowym charakterze, ale obdarzonym bogatą wyobraźnią i zainteresowaniami filozoficznymi. Matka, Ane Sørensdatter Lund Kierkegaard (1768–1834), wcześniej pracowała w domu ojca jako pokojówka. Była osobą skromną i cichą, jednak wywarła znaczący wpływ na swoje dzieci. Pięcioro z siedmiorga rodzeństwa Sørena zmarło przedwcześnie, co stanowiło ogromne obciążenie emocjonalne dla całej rodziny. Jedynym bratem, który przeżył i towarzyszył Sørenowi w dorosłości, był Peter Christian Kierkegaard, który później został biskupem. W dziennikach filozofa pojawia się spekulatywna teoria, sugerująca, że jego ojciec mógł wierzyć, iż ściągnął na siebie gniew Boży za grzechy młodości, a kara miała objawić się w postaci przedwczesnej śmierci jego dzieci. Ta mroczna wizja mogła mieć wpływ na późniejsze poglądy Sørena dotyczące grzechu i odpowiedzialności.

W latach 1840–1841 Søren był zaręczony z Regine Olsen, która odegrała kluczową rolę w jego życiu emocjonalnym i duchowym. Mimo zerwania zaręczyn, Olsen pozostała centralną postacią jego wewnętrznego świata. Kierkegaard pragnął uczynić ją swoją powiernicą, jednak ostatecznie uznał to za niemożliwe. Swoje pisma dedykował „pojedynczemu osobnikowi”, podkreślając tym samym indywidualistyczne podejście do życia duchowego i relacji z Bogiem.

Edukacja i Formacja Intelektualna Sørena Kierkegaarda

Edukacja Sørena Kierkegaarda rozpoczęła się w latach 1821–1830 w renomowanym gimnazjum Østre Borgerdyd w Kopenhadze, gdzie zgłębiał łacinę, grekę i historię. Następnie kontynuował naukę na Uniwersytecie Kopenhaskim, gdzie w 1841 roku obronił pracę teologiczną. Jego praca dyplomowa, zatytułowana „O pojęciu ironii z nieustannym odniesieniem do Sokratesa”, zapoczątkowała jego wieloletnią fascynację postacią Sokratesa oraz jego metodą filozoficzną. Już podczas studiów Kierkegaard odczuwał silną niechęć do dominującej wówczas tradycyjnej filozofii spekulatywnej, w szczególności do systemów takich jak heglowski.

Twierdził, że nie chce poświęcać się czystej wiedzy abstrakcyjnej, lecz pragnie dowiedzieć się, „co ma robić”, dążąc do prowadzenia „całkowicie ludzkiego życia”. Ta postawa wyznaczyła kierunek jego późniejszej filozofii, kładąc nacisk na konkretne ludzkie doświadczenie i osobiste zaangażowanie. Jego myśl stanowiła opozycję wobec dominującego wówczas w filozofii racjonalizmu heglowskiego i panteizmu.

Kariera i Twórczość Filozoficzna Sørena Kierkegaarda

Søren Kierkegaard stworzył unikalną metodę komunikacji pośredniej, często publikując swoje wczesne dzieła pod licznymi pseudonimami. Pozwalało mu to na prezentowanie różnych, często sprzecznych punktów widzenia w formie złożonego dialogu, bez bezpośredniego utożsamiania się z każdą z przedstawionych postaw. Równolegle do dzieł pseudonimowych, publikował pod własnym nazwiskiem zbiory „Mowy budujące” (Upbuilding Discourses). Dedykował je „pojedynczemu osobnikowi” (single individual), podkreślając, że w chrześcijaństwie kluczowa jest nie obiektywna prawda, lecz stawanie się „podmiotem”. Jego bogaty dorobek obejmuje krytyczne teksty na temat zorganizowanej religii, moralności, etyki i psychologii. W swoich pracach często wykorzystywał metafory, ironię oraz parabole, aby zmusić czytelnika do osobistego zaangażowania i wyboru.

Szczególnie w późniejszym okresie życia (1847–1855) przeprowadził gwałtowny atak na Duński Kościół Państwowy, krytykując chrześcijaństwo kontrolowane przez państwo (cezaropapizm) jako iluzję i odejście od radykalnego przesłania Ewangelii. Jednym z jego najważniejszych dzieł, opublikowanym w 1843 roku, jest „Bojaźń i drżenie”, gdzie analizuje biblijną historię Abrahama i Izaaka, badając „skok wiary” i radykalne wymagania religijne. Inne kluczowe prace to „Albo-albo” (1843), przedstawiające stadia egzystencjalne, oraz „Okruchy filozoficzne” (1844) i „Powtórzenie” (1843), gdzie zgłębiał pojęcia takie jak rozpacz i lęk.

Wybrane dzieła Sørena Kierkegaarda

• „Albo-albo” (1843)
• „Bojaźń i drżenie” (1843)
• „Powtórzenie” (1843)
• „Okruchy filozoficzne” (1844)
• „Choroba na śmierć” (1849)

Filozofia i Kluczowe Idee Sørena Kierkegaarda

Centralnym punktem filozofii Sørena Kierkegaarda jest koncepcja „nieskończonej jakościowej różnicy” między człowiekiem a Bogiem, która stanowi fundament jego teologii. Podkreślał, że relacja jednostki z Bogiem-Człowiekiem, Jezusem Chrystusem, może dokonać się wyłącznie poprzez pasję wiary, a nie przez obiektywne dowody czy racjonalne argumenty. Jest autorem koncepcji „trzech stadiów na drodze życia” (estetycznego, etycznego i religijnego), które opisują rozwój egzystencjalny człowieka. Stadium estetyczne charakteryzuje się dążeniem do przyjemności i unikania nudy; stadium etyczne wiąże się z wyborem i odpowiedzialnością za własne życie; a stadium religijne to najwyższy poziom, osiągany poprzez odważny „skok wiary” i osobistą relację z Bogiem, często przezwyciężając absurdy i paradoksy.

Inne kluczowe idee to „rycerz wiary”, który staje w obliczu paradoksu, „skok wiary” (leap of faith) jako radykalny akt decyzyjny, „lęk” (angst) jako wyraz wolności i odpowiedzialności, oraz „rozpacz egzystencjalna” wynikająca z niemożności pełnego zrealizowania siebie. W odróżnieniu od późniejszych egzystencjalistów ateistycznych, takich jak Jean-Paul Sartre, Kierkegaard skupiał się na egzystencjalizmie chrześcijańskim, stawiając subiektywność i osobiste zaangażowanie religijne w centrum ludzkiego doświadczenia. Jego myśl stanowiła opozycję wobec dominującego wówczas w filozofii racjonalizmu heglowskiego i panteizmu.

Kluczowe pojęcia w filozofii Kierkegaarda

• Trzy stadia na drodze życia (estetyczne, etyczne, religijne)
• Nieskończona jakościowa różnica
• Skok wiary (leap of faith)
• Rycerz wiary
• Lęk (angst)
• Rozpacz egzystencjalna
• Subiektywność prawdy

Dzienniki i Zapiski Sørena Kierkegaarda

Søren Kierkegaard pozostawił po sobie gigantyczne archiwum w postaci dzienników, liczące ponad 7000 stron. Zawierają one nie tylko głębokie przemyślenia na temat jego dzieł filozoficznych i teologicznych, ale także codzienne uwagi, osobiste refleksje, szkice myśli i obserwacje życia w Kopenhadze. Według badaczy, dzienniki stanowią kluczowe źródło do pełnego zrozumienia jego filozofii, odsłaniając jego wewnętrzne zmagania i procesy twórcze. Pierwsze pełne duńskie wydanie jego dzienników (Journalen) zajęło aż 13 tomów w 25 woluminach, co świadczy o ich obszerności i złożoności. Styl tych zapisków jest opisywany jako wybitnie literacki i poetycki, co odróżnia je od typowych notatek filozoficznych i czyni lekturę fascynującym doświadczeniem.

Ciekawostki i Wygląd Sørena Kierkegaarda

Współcześni opisywali Sørena Kierkegaarda jako postać niemal komiczną pod względem fizycznym. W wieku 23 lat miał charakterystyczną fryzurę – jego włosy wznosiły się na prawie 15 centymetrów ponad czoło, tworząc potargany czub. W dzieciństwie ojciec nazywał go „Widelcem” (the Fork) ze względu na jego przedwczesną skłonność do wygłaszania satyrycznych i złośliwych uwag. Był dzieckiem o delikatnym wyglądzie, często widywanym w charakterystycznym płaszczu o kolorze czerwonej kapusty. Kierkegaard był zapalonym spacerowiczem i kochał kręte uliczki XIX-wiecznej Kopenhagi. Szczycił się tym, że był jedyną osobą w mieście, do której każdy biedny człowiek, służąca czy robotnik mógł swobodnie podejść na ulicy i porozmawiać. Twierdził, że te rozmowy dawały mu „prawdziwą chrześcijańską satysfakcję”.

Choć pisał po duńsku i początkowo jego sława ograniczała się do Skandynawii, na przełomie XIX i XX wieku jego dzieła przetłumaczono na niemiecki i francuski. Do połowy XX wieku **Søren Kierkegaard** stał się jedną z najbardziej wpływowych postaci w zachodniej kulturze, teologii i filozofii. Jego nazwisko jest dziś powszechnie rozpoznawalne na całym świecie. W języku angielskim stosuje się dwie główne formy wymowy jego nazwiska: /sɒrən kɪərkəɡɑːrd/ oraz amerykańską wersję kończącą się na /-ɡɔːr/. Kładł nacisk na konkretną ludzką rzeczywistość ponad abstrakcyjne myślenie, uważając, że odkrywanie subiektywnej prawdy jest ważniejsze niż obiektywizm. Jego życie i twórczość są nierozerwalnie splecione z historią Kopenhagi, a on sam pozostaje inspiracją dla myślicieli poszukujących sensu w indywidualnym doświadczeniu. Jego wpływ rozciąga się na literaturę, psychologię i współczesną teologię, czyniąc go postacią kluczową dla zrozumienia rozwoju myśli XX-wiecznej.

Podstawowe dane biograficzne

Warto wiedzieć: Søren Kierkegaard jest uznawany za jednego z prekursorów filozofii egzystencjalnej, kładąc nacisk na subiektywność, indywidualne doświadczenie i religijne zaangażowanie jednostki wobec Boga.

Podsumowując, myśl Sørena Kierkegaarda zachęca do odważnego poszukiwania osobistej prawdy i autentycznego zaangażowania, przypominając, że prawdziwe życie duchowe zaczyna się od indywidualnego wyboru. Jego dziedzictwo jako filozofa egzystencjalistycznego i teologa pozostaje żywe, inspirując kolejne pokolenia do zgłębiania tajemnic ludzkiej egzystencji i relacji z transcendencją.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/S%C3%B8ren_Kierkegaard